Search

تاریخچه طب گياهی

تاریخچه گیاهان دارویی

» قصه از کجا شروع شد؟ «

تاريخچه مکتوب

کشف ويژگی های درمانی گياهان بايد ناشی از نوعی غريزه انسانی باشد. در واقع انسان اوليه از گياهان به عنوان غذا و دارو استفاده میکرد و در اين راستا به مرور زمان و در اثر آزمايش و خطا و نيز تجربه های ناموفق فراوان موفق به کشف برخی ويژگی ها در بعضی از گياهان شــد و براساس اين گونه ويژگی ها، گياهان را شناسايی و طبقه بندی کرد.
او همچنين مشاهده کرد که چگونه حيوانات به هنگام بيماری از گياهان استفاده م یکنند؛ به عنوان مثال وقتی ديد يک گوزن زخمی برای تسکين درد، تن خود را به علف می مالد، به خاصيت ضد درد بودن آن گياه پی برد و بعدها برای تســکين درد زخم هايش آن را به کار گرفت.
بسياری از مورخان، مصريان قديم را نخستين ملتی دانسته اند که از گياهان دارويی به نحو گسترده ای استفاده م یکردند. البته از سنگ نوشته های ميخی برمی آيد که بابلی ها نيز همانند مصريان از خواص و کاربردهای دارويی گياهان آگاه بودند.
در چين نيز يک کتاب شبه فارماکوپه به نام پن تاسو يعنی دارونامه برگ گياهی وجود داشته است که ۴۰ مجلد و حاوی چند هزار نسخه دارويی بوده و حدود ۲۷۳۵ سال قبل از ميلاد مسيح نوشته شده است؛ مولف آن نيز يکی از امپراتوران آن کشور به نام شينون بوده است.
در عين حال، استفاده از خواص درمانی گياهان نزد هنديان باستان رواج کامل داشته است اما درمورد پزشکی ايران باستان اطلاعات زيادی برجای نمانده ولی به نظر می رسد در قلمرو گسترده هخامنشيان تشکيلات پزشکی منظمی وجود داشته و ظاهرا مفهوم اخلاط اربعه که مبنای طب بقراطی است به دنبال حمله اسکندر به ايران از ايران باستان به يونان راه يافته است.

اولین‏ کتاب‏های‏ گیاه ‏شناسی

نخســتین رســاله مكتــوب و مــدون در زمینه گیاه شناســی دارويی مقارن ظهور تمدن يونان را تئوفراســت ( ۲۸۵-۳۷۰ ق.م ) ارائه كرد كه علاوه بر مطالب جالب توجه در زمینــه گیاهان دارويی مختلف برای نخستین بار در آن به سرخس هايی اشــاره شــده كه به عنوان داروی ضد كرم به كار می رفته اســت.
البته مطالعه ايــن كتاب چندان آسان نیســت زيرا نام های گیاهان مذكور در اين كتاب با اســامی رايج و امروزی آنها كاملا متفاوت اســت و اين موضوع بازشناســی آنها را ســخت مشــكل می كند.
به هر حال كتــاب طبی تدوين شده توســط پدانیوس ديوســكوريدس اهمیت بیشتری دارد. وی در قرن اول میلادی می زيست، جراح ارتش نرون بود و هنگام ســفرهای نظامی، گیاهــان برخی مناطــق از جمله ايتالیــا، يونان، آســیای صغیر ، اسپانیا و فرانسه را بررسی ميكرد و در هر فرصــت ممكن به تحقیق پیرامون خواص درمانی نمونه های جمع آوری شــده مي پرداخت.
او نمونه هــای معدنــی، گیاهی و جانــوری را نیز جمع آوری م يكرد. تقريبا تا پايان قرن شــانزدهم میلادی نوشــته های او آثار مرجع و استاندارد در حوزه فارماكولوژی به شمار می رفت و اين، نشانگر وسعت اطلاعات او درباره موضوع مورد بحث است.
در واقع اهمیت آثار ديوســكوريدس، بســیاری از نويســندگان ديگر را بر آن داشــت تا به گسترش موضوعات مورد اشــاره وی يا نقد نوشــته های او بپردازند.
در مقابل عده ای از مورخان بر اين باورند كه جالینوس ( ۱۳۱-۲۰۱ ق.م ) چهره شــناخته شده جامعه پزشكی است و به عنوان پزشک بیش از ديوسكوريدس شــهرت دارد. اين طبیب كه از اهالی پرگاموس يونان بود، داروها را براساس نوعی مقیاس حرارتی طبقه بندی كرد و عامل مناســبی برای شناسايی داروی مناســب برای هر بیماری ارائه داد.
او طی يادداشت‌های خود از ۴۷۳ داروی گیاهی ياد كرده است. وی همچنین در زمینه های مختلف علم طب، تالیفاتی دارد كه اهم آنها در ۱۶ جلد گردآوری شده اند.

تاریخچه گیاهان دارویی

تاریخچه‏ گیاهان‏ دارویی در‏ جهان

بدون شــک ارســطو اولین كسي اســت كه آثار و مطالبي مكتوب مربوط به شــناخت گیاهان دارد.
البته قبل از او در آثار كهــن مصر (حدود ۲۶ ق.م) در پاپیروس هــا مطالبي از گیاهان با شــرح خاصي از موارد اســتفاده از آنها باقــي مانده ولي ارسطو نخســتین دانشمندي اســت كه از رشد و نمو گیاهان، ماده سازي و از تفاوت آنها و چگونگي استفاده از مواد خاك (سیاه خاك) مطالبي نوشته است.
حتی نوشته های او بدون هیچ مبناي علمي تا چندين قرن بعد از او مورد قبول همه بود و حتي تدريس مي شد. تئوفراست يا تئوفراستوس شاگرد ارسطو كه در ســال‌های ۳۷۰ تا ۲۸۵ قبل از میلاد طبیب بود و بعدهــا به او لقب پدر گیاه شناســي دادند، علاوه بر آنكه پیرو فلسفه استاد خود، ارسطو بود، تحت تاثیر نظريات پلاتو، اســتاد ارسطو قرار گرفت.
او رده بندي بســیار ابتدايي از روي شــكل ظاهري گیاهان، چرخه رشــد، شــكل گل آذين و نحوه رشد آنها و همچنین وضع گلبرگ هاي گل ها در كتابي به نام «هیســتوريا پلانتاروم» بر مبنايي مبهم و ناشي از استنباطات خود دارد. او بر اين مبنا و تفکر ۴۸۰ گیــاه را در كتاب مزبور رده بندي كرد كه اساس آن كاملا دور از حقیقت و واقعیت است.

بنابراين بايد اشــاره كرد كه مكتــب درمان با گیاه به وسیله تئوفراســت بنیانگذاري شد اما متاسفانه آثاري از او در اين رابطه باقي نمانده اســت.
بعد از تئوفراست، بايد از بقراط يا هیپوكرات، بزرگ ترين پزشــک جهــان باســتان و هم عصر تئوفراســت ( ۱۳۱-۲۰۱ ق.م) نام برد كه ادامه مكتب او بعدها منجر به پیدايش مكتب طب جالینوســي شــد. از اين دانشــمند كه از گیاهان براي درمان استفاده مي كرد، مطالب و آثــاري از نحوه درمان با گیاهان دارويي يا مواد گیاهي باقي مانده است.

پیشگامان‏ شناخت‏ گیاهان‏ دارویي‏ در‏ شرق

آغــاز كاربرد وســیع گیاهــان دارويــي و رونق و گســترش آن در كشــورهاي شــرقي به خصوص در دوره اســلامي به زماني كه شــرق بــه كارها، نوشــته ها و ترجمه هاي آثار بقــراط، جالینوس و كتاب هاي ديوســكوريد و پلیــن كوهن و ديگران دسترسي يافت، مربوط مي شــود زيرا كارها و آثار اين دانشمندان يوناني مستقیما از طريق سوريه به شرق رســید و در اوايل قرن سوم میلادي به عربي ترجمه شد و توسط پزشــكان اين دوره و پزشكان ادوار بعــدي، به صورت عملي مورد اســتفاده قرار گرفت و بسیاري از اســامي يوناني گیاهان دارويي معروف شــدند.
برخي اطلاعات مكتوب و ترجمه اين آثار يكي از منابع اصلي و مهم مورد اســتفاده و استنباط پزشــكان و داروسازان ايران، عرب، يهود، مسیحي و … را تشــكیل داده است. كتاب گیاهان يا «الحشــايش» يكي از مهم ترين ترجمه هاي اين منابع اســت كه درواقع همان ترجمه ماتريامديكا ديوســكوريدس اســت و تا همین اواخر به عنوان طب سنتي همیشه مورد اســتفاده قرار مي گرفت و هنوز هم از آن استفاده مي شود.
از ديگــر دانشــمندان مهم عرصه گیاه شــناختي گیاهان دارويي بايد از يوحنا بن ماســويه، پزشــک و گیاه شــناس ايرانــي و يكي از آخرين اســتادان و پزشكان نامي دانشگاه جندي شــاپوركه به وسیله خسرو انوشیروان بنا شده بود، در سال ۲۴۳ هجری برابر با ۸۷۵ میلادي نام برد.
كارهاي علمي و كتاب «معرفي نامه داروهاي گیاهي» اين دانشمند و ديگر پزشــكان هم عصر او مانند عیسي بن ماسه در سال ۲۵۸ هجری مطابق با ۸۸۸ ابوزيــد ارجاني و برخــي ديگر از بین رفتــه و نابود شــدند. در اين بین نبايد فراموش كــرد كه يكي از دانشمندان نامي ايران، محمد بن زكرياي رازي است.

تاریخچه گیاهان دارویی

اين دانشمند بزرگ ايراني (سال هاي ۲۵۰ تا ۳۱۳ ق مطابق با ۱۸۶۴ تا ۱۹۲۵ میلادي) نه تنها در كارهاي مربوط به گیاهان دارويي مطالعات عمیق داشــته، بلكه نخســتین دانشمندي اســت كه تمام كارهاي فارماكولــوژي و همــه واژه هايي را كه تــا آن زمان چه از ســوي دانشــمندان غرب و چه انديشمندان شــرقي باقي مانده بود، مورد مطالعــه و بحث قرار داد و دايره المعارفي در درمان شناســي به نام كتاب «الحــاوي في طب» و كتاب ديگــري به نام «منافع لاغذيه و دفع مضارها» را نوشت.
اين كتاب ها و بقیه آثار او، مخزن و مرجع مهم اطلاعات گیاه شــناختي براي نسل هاي متمادي در شرق و غرب بوده است. البته آثار اين دانشــمند به زبان هاي ديگر، به ويژه به زبان لاتیني نیز ترجمه شده و در كتابخانه هاي دانشگاه هاي غرب و حتي كتابخانه هاي كلیساهاي معروف جهان باقي مانده است. محمد بن زكرياي رازی حدود ۶۳۰ گیاه را كه مصرف پزشــكي و دارويي دارند، در كتابی بــا نام «الحاوي في طب» ذكر مي كند.

پرونده ویژه گیاهان دارویی - وبسایت دانشنامه پزشکی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*