Search

دکتر علی مولوی، پیشکسوت داروسازی ایران

superstock_1355r-185

در فهرست پیشکسوتان داروسازي که توســط وزیر بهداشت در مراسم روز داروسازي تقدیر شدند اسامي چند نفر توجهم را جلب کرد و شروع کردم به جست وجو.
با کمک روابط عمومي انجمن داروسازان مشخص شد با فراخواني که انجمن به شرکت هاي داروسازي ارسال کرده، توانسته تعدادي از فعالان و پیشکسوتان این صنعت را شناسایي کند که سال هاست بی نشان ولي با کارنامه اي درخشان به این مرزو بوم خدمت مي کنند.
دکتر علي مولوي از جمله این داروسازان پیشکسوت است که در واقع مي توان ایشان را بنیانگذار تولید علمي دارو در کشــورمان دانست.
هیچ وقت این قدر دلم نخواسته بود تصویر به کمکم بیاید. جاي شما خالي بود تا زماني که دکتر مولوي از خاطراتش مي گفت، شــور و اشتیاق به تحصیل و حرفه اش و احترام به خانواده اش را در حلقه هاي اشــک چشمانش ببینید یا زماني که این بیت شعر را مي خواند: مولوی ما چو قرآن مدل/ هادی بعضی و بعضی را مضل /

در ادامه از زبان دکتر مولوي مروري خواهیم داشت به فعالیت هاي داروسازي ایشان

پذیرش در دانشکده داروسازی

اول فروردین ماه ۱۳۱۷ در مشهد متولد شدم. بیش از ۴۰۰ ســال خانواده من در آســتان قدس رضوی بودند. پدرم اهــل ادب و مطالعه بود و خیلی به تاریخ اسلامی علاقه داشت. ما خانوادگی همیشه کتابخانه مفصلی داشتیم. بخشــی از آن کتاب ها به دانشگاه فردوســی مشهد و بخشــی هم به کتابخانه مجلس اهدا شده و ۳۶۰۰ جلد نیز هنوز پیش من است.
پدرم در سال ۱۳۲۹ به تهران آمد تا کتاب های کتابخانه ملی ملک را که حاج حســین ملک با کمک پدرم از تاجیکستان، افغانستان، هندوستان و ایران جمع آوری کرده بودند، فهرست بندی کرده و وقف آستان قدس رضوی نمایند.
آن زمان بود که به تهران کوچ کردیم. من در آن زمان اواخر دوره ابتدایی بودم که به مدرسه رازی (مدرسه فرانســوی ها) در خیابان فرهنگ، سه راه بوذرجمهری آن موقع می رفتم. ســال های آخر دبیرستان به شــیمی آلی علاقه مند شدم و با توجه به اینکه رشــته طبیعی می خواندم بــراي ورود به دانشگاه فقط در دانشــکده داروسازی ثبت نام کردم.
دانش آموزان آن مدرسه معمولا برای ادامه تحصیل ایران نمی ماندند ولی من در کنکور دانشــگاه تهران شــرکت کردم. کنکور در آن دوره دو مرحله ای بود. زمان اعلام نتایج که رســید، به دانشگاه رفتم. 65 نفر برگزیده شــده بودند. بــا ترس و لــرز از آخرین نفر فهرست اعلام شدگان شروع کردم به خواندن. هر چه به اوایل فهرست نزدیک تر می شدم بیشتر می ترسیدم که قبول نشده باشم اما بالاخره به شماره دو رسیدم که در مقابلش نوشته شده بود، علی مولوی. بلافاصله شماره کارتم را چک کردم؛ ۶۴ ، درست بود و این یعني قبولي با نمره خیلی خوب . آن موقع بود که متوجه شــدم وقتی من که چیزی نمی دانم دوم شــده ام پس بقیه …

استادي براي پدرو پسر

در دوران تحصیل اساتید خوبی داشتیم؛ مثل دکتر نادر شرقی (رئیس دانشــکده وقت و استاد دپارتمان شــیمی) که من بعد از اینکه چهار ماه مدام پشت در اتاقش بودم موفق شدم در لابراتوار ایشان مشغول به کار شوم.
استاد مستقیم من دکتر ایرج لاله زاری بود که پس از دکتر شرقی تا زمان انقلاب رئیس دانشکده داروســازی و دپارتمان شــیمی آلی بود.
خانم دکتر ماهرخ شرقی هم در شیمی تجزیه خیلی به من کمک کرد. از دکتر رستم مقصودی نه فقط شیمی تجزیه، که حتي عرفان هم آموختم. مدتــی هم در لابراتوار تشخیصي ایشــان کار می کردم. جالب است بدانید دکتر مقصودي سال ۷۴ استاد پسرم هم بود یک روز در حالی که اســم پسرم را نمي دانست به او گفته بود چقدر شبیه و به سبک علی مولوی که سال ها پیش شاگردم بود آزمایشات را با نظم انجام می دهی و پس از اینکه پســرم خودش را معرفی کرده بود بلافاصله ایشــان که مدتی از آخرین ملاقاتمان می گذشت به محل کارم تلفن زد، موضــوع را توضیح داد و تجدید خاطرات شد.

آغاز کار در تولید دارو

بعد از دانشکده داروســازی و گذراندن تز ممتاز دوره تخصصی شــیمی آلی و دقیقا از تاریخ ۹/۱۲/۱۳۴۴ بعد از اخذ تخصص و دوره وظیفه ســپاه بهداشت در شرکت تولیددارو شروع به کار کردم.
تولید دارو در آن زمان تقریبا ســه هزار متر زیربنا داشت وتازه قرار بود لابراتوارهاي آن ساخته شود. در آنجا به عنوان اولین R&D (تحقیق و توسعه) داروسازي کشور لابراتواري راه اندازي کردیم که سابقه نداشــت. آن زمان تمام داروهای تولیدی ایران تحت لیســانس کارخانجات اروپایی و آمریکایی بودند.
البته کارخانجات کوچکی هم در تهران وجود داشت که سردسته آنها کارخانه دکتر عبیدی بود و چند لابراتــوار کوچک دیگر که داروهای ســاده می ســاختند.
داروهایي که تولید مي شدند بر پایه تحقیق و توسعه علمی نبودند، تنها آنها را فرموله مي کردند که وزارت بهداشت هم قبول داشت و بعد به بازار مي فرستادند.

تولید اولین دارو در ایران بر پایه اصول علمي

در آن زمان شروع کردیم به فرمولاسیون اولین دارو به نام «اورال الکترولیت» که دارویي نســبتا ســاده ولي حیاتي است. اگر کســي به هر دلیلي آب بدنش دفع شده باشد- مثلابه علت بیماري هایي مثل وبا و اســهال- این مهمترین دارویي است که باید مصرف شــود.
در آن ســال ها به ویژه به بچه هایي که به این مشکلات مبتلا مي شدند کپســول نمک می دادند. زمانی که مي خواستیم از وزارت بهداشت براي تولید این دارو پروانه تولید بگیریم، پرسیدند کارخانه مادر کجاست؟ گفتیم خودمان. گفتند نمي شود. اساسا قرار اســت فرمول اصلي از یک کارخانه مادر بیاید و اینجا تولید شود. ولي ما گفتیم که کارخانه مادر تولید دارو اســت و لایحه تولیدش را نیز ارائــه دادیم؛
آن موقع می‌گفتیم لایه ها الان اسمش Drug Master File یا Common Technical Document است.
خلاصه ۴۰ صفحه لایحه فرســتادیم بالاخره قبول کردند کــه این فرمول مربوط بــه بــه R&D تولیددارو باشد. این آغاز کار بود. نهایتا در سال ۴۵ تولید «اورال الکترولیت» به عنوان اولین تحقیقات کاربردی علمی مطرح و در ســه نــوع مختلف انجام شــد. آن موقع تحقیقات پایه اي براي داروســازي نبود.
این دارو در کشورهاي دیگر تولید مي شد ولي در ایران نه، ما هم بر اساس نیاز موجود و مشــاوره هایي که از پزشکان اطفال گرفته بودیم به فکر تولیــد آن افتادیم. در آن زمان داروها تحت لیسانس ساخته می شدند، با حدود ۱۲ کارخانه اروپایي و آمریکایي کار مي کردیم و اجازه افزایش قیمت هم نداشــتیم.
به شــرایطي رسیدیم که ســود کارخانه هاي تولید دارو کم شد و حتی کار بعضي از آنها متوقف شد. براي رفع این مشکل، اکثر فرمول های دارویي را پس از نیازســنجی های لازم به فرمول های داخلی تبدیل کردیم و به بازار فرستادیم. منتها چون برای تولید این داروها پروانه جدید صادر می شــد قیمت جدید هم می گرفتیم. به این ترتیب هم اصلاح فرمول انجام مي شد، هم دیگر تولید تحت لیســانس نبود و در نهایت هم بــرای کارخانه از نظر اقتصادی به صرفه بود.

banner-pharmaceuticals

در تولید دارو اول سیاست، دوم اقتصاد و در آخر علم مطرح است

در تولید دارو همیشــه در دنیا اول سیاست آن باید معین شــود. مثلا دارویي در آمریکا تولید مي شود و اروپا آن را نمي پذیرد یا برعکس. بنابراین تعیین این سیاست مهم است زیرا مسیر ارتباطات، بین المللي آینده را نشان مي دهد. ارتباطات لازمه بقاي صنعت تولید داروســت. بعد اقتصادی، مرحله دوم است که اگر در نظر گرفته نشود و هزینه هاي کار تامین نشود، تحقیقات وجود نخواهد داشــت و این یعني چیزي وجود ندارد.
در آخر هم علم تولید داروســت که باید وجود داشته باشد. این سه مورد همیشه با تولید دارو همراه هســتند که اگر یکی از آنها حذف شود نتیجه مطلوب به دست نمي‌آید.
بر این اساس برای دهه ۵۰ در تولید دارو یک هدف گذاشتیم که دو تا سه کارخانه داروســازی خارجی را که Research Oriented هســتند، نگه داریم و بقیه داروها را خودمان فرموله کنیم.تا بهمن ۵۷ که انقلاب شد حدود ۷۰ درصد این کارا نجام شده بود.

اولین اقدام بعد از انقلاب، ویزیت طرح ژنریک

بعــد از انقلاب اســلامي که موضوع طــرح ژنریک مطرح شــد یکی از کارهایی که به انجام رسید حدود ۱۶۵ ویزیتــور دارویی که با ما در تولید دارو همکاري داشــتند- آنها پزشک، داروســاز یا دانشجویان این رشته ها یا تحصیل کرده شیمی بودند- براي معرفي طرح ژنریک با ما همــکاري کردند زیرا بعد از انقلاب تبلیغات دارو، چه علمی چه تجاری ممنوع شــد.
در نتیجه این افراد را برای مدت دو سال به کار گرفتیم تا به جاي ویزیت دارو، طرح ژنریک را در کشور به اطبا معرفی کنند. حقوق اینها در این دو ســال از معاونت غذا و دارو پرداخت شد (در زمان مدیریت دکتر کاظم یزدی و دکتر غلامحسن نیک نژاد). شش ماه پس از انقلاب بود که تولیددارو تحت نظر وزارت صنایع و بعد سازمان صنایع ملي درآمد.
من تا سال ۵۷ مدیر لابراتوار دارویی، بهداشــتی، شــوینده ها، غذایی و تکمیل نساجی تولید دارو بودم و بعد از انقلاب ریاســت هیات مدیره سرمایه گذاری البرز را به عهده گرفتم که شــامل ۱۸ کارخانه تابعه و وابســته بود؛ از جملــه تولیددارو و ســه کارخانه داروسازي دیگر که یکي از آنها ایران داروی امروز است (سایانامیدکي بي سي سابق)، دومی شرکت سویران بود که در آن زمان مدیر پروژه انتقال آن از سیباگایگی ســوئیس بودم و امروز به نام ســبحان فعال اســت وسومین شرکت تولی فارما ( البرز دارو).
شرکت اول از سال ۴۶ شروع به تولید کرد و دو شرکت دیگر هنوز پروژه بودند و در سال ۶۱ به مرحله تولید رسیدند.

بازسازي کارخانجات داروســازي و راه اندازي علمي کارخانجات جدید

از سال ۵۸ به بعد تا آخر سال ۶۰ هیات مدیره و رئیس هیات مدیره کارخانجات داروســازي چهارگانه بودم و کار من به همین ۱۸ شــرکت منحصر می شد. در فاصله سال های ۵۸ تا ۶۰ و ۶۱ عده ای از متخصصان سرمایه گذاری البرز با شــرایطی که وجود داشت از گروه خارج شدند و شروع کردند به کارهای تولیدی و مشــاوره.
یکی از این شرکت های مشــاوره ای هم شرکت مشــاوره مهندســین صنایع بود که توسط مهندســین صنایع به صورت خصوصی شروع به کار کرد. این شرکت بازســازی کارخانجات داروسازی و عمده پروژه های جدید کارخانجات داروســازي بعد از انقلاب را به عهــده گرفت.
تقریبا تمام کارخانجات داروسازی تهران توســط این شرکت های داروسازی بازسازی شدند و بسیاری هم ا ز فاز صفر و کاملا علمی و مهندسی شروع به کار کردند؛ از جمله پروژه شهید قاضی تبریز و فراورده های تزریقی گیلان (کاسپین فعلی).
در کل هشــت تا ده پروژه به این صورت انجام شــد و من تلفیق تخصصی این پروژه هــا را بر عهده داشــتم. هم اکنون نیز تنها عضو داروســاز انجمن مهندسین مشاور صنایع هســتم که به دلیل سوابق تجربی در این انجمن حضور دارم.

همکاري با داروسازي ثامن؛ تردیدي که به یقین پیوست

براي من توفیقی شــد که بعد از ۲۴ سال خدمت به وسیله پروژه ای به نام اولیه سرم سازی ثامن در آستان قدس رضوي با مدیریت آقای مهندس ســید احمد کاخکی به زادگاهم برگردم.
سرم سازی ثامن در سال تاسیس شــدو اینک آن را با نام معتبر داروسازی 63 ثامن می شناسیم. با توجه به سوابقي که داشتم توسط انجمن اسلامی تولید دارو به سرم سازی ثامن معرفي و دعوت به همکاري شدم.

ابتدا نتوانســتم تصمیم بگیرم. شــرایط سختي بود زیرا متاهــل بودم و خانــواده ام در تهــران بودند. از طرفی به زادگاهم مشــهد تعهداتی داشتم، در ضمن ثامن وابســته به آستان قدس هم بود و من این گونه می توانستم خدمات نسل های قبل را هم دنبال کنم.

مادرم هم در آن زمان در مشهد سکونت داشت و لازم بود که همراهی برای ایشان باشم. این چنین شد که از آن موقع تاکنون هفته ای سه روز در مشهد و چهار روز در تهران هستم و این موهبتی بود که توانستم ۱۷ سال علاوه بر خانواده تا ۹۰ سالگی در خدمت مادرم نیز باشم.

توسعه محصولات دارویي تزریقي و ایجاد اولین واحد بیوتکنولوژي در ثامن

سال ۶۷ پروژه با هدف تولید الکترولیت ها و دکستروز شروع شــد. با توجه به سرمایه گذاری کلان و قیمتي که این محصولات داشــتند عملا امکان توسعه هاي بعدي وجود نداشت؛ بنابراین به محض ینکه پروژه راه افتاد وارد توسعه از جمله محلول های دیالیز صفاقی و داروهای تزریقی آنتی باکتریال و در نهایت داروهاي حجم دهنده خون شدیم.
بعد از این توسعه ها در سال ۷۸ یکی از اولین واحدهای بیوتکنولوژی را در مشهد با همکاری پژوهشگاه ملی ژنتیک و معاونت غــذا و داروی آن دوره، آقای دکتر احمدیانی پایه گذاری کردیم.

طرح ملي تولید هورمون رشد

در سال ۸۳ بعد از چهار ســال کارآزمایی بالینی و مطالعات لابراتواری اولین فــراورده به نام هورمون رشد انســانی نوترکیب تولید شــد. تولید این دارو در واقــع یک طرح ملی بود و تحت لیســانس هیچ شرکت داروســازی خارجی نبود. چون پژوهشگاه هنوز آماده تولید نهایی مــاده موثره نبود با کمک دانشگاه آدلاید استرالیا این پروژه نهایی شد و بعد با توجه به همکاری با پژوهشگاه ملی ژنتیک و سایتی که طراحی کرده بودم، تکمیل شد که با ۵۱ درصد سهام ثامن در حال حاضر آماده است که با تکنیک و نسل جدید هورمون رشد انسانی نوترکیب شروع به کار کند.
اکنون تولید در اســترالیا بــه روش قدیمي انجام می شود ولی با برنامه ریزی های انجام شده ان شاءالله تا دو سال آینده جواب می دهد.
۴۹ درصد از سهام این پروژه مربوط به پژوهشگاه ملي ژنتیک است که با مدیریت ثامن اداره مي شود. هورمون رشــد به صورت اختصاصی بــرای اطفالی استفاده می شود که رشدشان کافی نیست. این دارو قبل از بلوغ تجویز می‌شود البته در سنین ۶۰ به بالا هم موارد مصرف دارد. متاسفانه بیشترین مصرف این دارو در بدنسازان گزارش شده که ما به آن علاقه مند نیســتیم.
نمونه های دانمارکی و کــره جنوبی این هورمون در ایران موجود است ولی خوشبختانه نمونه تولیدی ایرانی بیشتر مورد اســتقبال پزشکان قرار گرفته در حالی که برای این دارو تبلیغی نشده است ولي پزشکان به صورت تجربی به این نتیجه رسیده اند. حدود ده پروژه جدید دیگر هم در دست اقدام داریم.
علاوه بر آن در هشت سال گذشته برای شرکت هایی که ماده موثره اینترفرون آلفا و بتا و اریتروپویتین را تولید کرده بودند، داروی نهایی توســط ثامن تولید شده اســت. این کار به عنوان خدمات برون شرکتی و همکاری با شرکت هایی دارویی دیگر به منظور ارائه خدمات به صنعت داروسازیا نجام شدها ست.

تولید داروي دیالیز صفاقي بــراي اولین بار در کشور

دیالیز صفاقی به عنوان یک روش نگهدارنده بیماران کلیوی اســت که در مرحله نهایی هستند. ما موفق شدیم در سال ۷۵ محلول های سه گانه دیالیز صفاقی را در ثامن تولید کنیم.
در این روش وســیله کوچکي به نام کاتتر روی شــکم بیمار نصب می شود و او می تواند ســه یا چهار مرتبه طی بیست و چهار ساعت، محلولش را تعویض کند. این روش می تواند جایگزین همودیالیز یا در کنار آن باشد. از ۱۸ هزار بیمار کلیوی که به دیالیــز احتیاج دارند ۱۵۰۰ نفــر از این روش اســتفاده می کنند.
همکاران ما بیماران و پرستاران را برای اســتفاده صحیح این روش در بیمارستان ها آموزش می دهند و ماهی یک مرتبه هم برای چکاپ به بیمار ســر می زنند. داروي دیالیز صفاقی در ایران تنها در ثامن تولید می شــود. نمونه خارجی آن هم وجود دارد ولي مــا در ایران حدود ۳۰ ســال بعد از سایر کشورها تولید آن را شروع کردیم.
قسمت هایی از اجــزای لازم و محلول در ایران تولید می شــود و قسمت هایی هم وارد می شــود. البته توانایی تولید اجزا و متعلقات جانبی در داخل کشور وجود دارد ولی به علت اینکه تعداد بیماران کم است تولیدش هنوز اقتصادی نیست.

پروژه فراورده های ضد ســرطان ثامن نیز از چهار سال پیش شروع شده اســت. اولین سری محصولات که با همکاری کره جنوبی تولید می شود ظرف سال جاری توسط ثامن به جامعه پزشکی کشــور عرضه خواهد شــد تا به تدریج انتقال تکنولوژی تولید این داروها هم امکان پذیر شود. در نهایت هدف ما تولید بخش عمده ای از ۶۵ درصد داروهای ضد سرطان مورد نیاز کشور است.

تولید فاکتور ۸ نو ترکیب

سازمان اقتصادی آستان قدس رضوی حدود یکسال پیش تصمیم گرفت هلدینگ ثامن را تاســیس کند که فعلا توسط داروسازی ثامن مدیریت می شود. زیر نظر این هلدینگ شرکت ســامان داروي هشتم هم تاسیس شد که فاکتور ۸ نوترکیب و بقیه مواد موثره نوترکیب لازم را بســازد.
اکنون در مرکز رشد زیست فناوری دانشگاه تهران، تولید نیمه صنعتی این پروژه در حال انجام است و تا ۱۸ ماه دیگر در سایت مشهد اجرا می شود. شرکت یارا طب ثامن نیز پخش داروها را انجام مي دهد و یکی دو شرکت دیگر هم در شرف تاسیس هستند.

به صف بر مي گردم

خداوند کمک کرده که ۴۶ ســال در سایت هستم و کار صف مي کنم. طی سال هایی که در ثامن مشغول به کار بودم تا چهار سال قبل علاوه بر مسوولیت فنی، مدیریت لابراتوارهای تحقیقات کنترل و تضمین هم به عهده من بود.
در واقع مدیریت مطالعات و مدیریت استراتژیک انجام مي دادم ولي اخیرا مجددا تصمیم شــرکت بر این شد که مســوولیت فنی و تحقیقات قسمت بیوتکنولوژی و یک قســمت از فراورده های تزریقی را از اول آبــان در کنار اختیارات مدیریتي به عهده بگیرم. در تمام این ســال ها یــک دوره به امور اجرایی مشــغول بودم و از کارهــای تخصصی دور شــده بودم که دوباره هم دارم به کار صف (اجرایي) بر می گردم.

آینده صنعت داروسازی ایران

مشارکت در این صنعت اجتناب ناپذیر است. چنانچه شرایط عادی باشــد و ارتباطات با خارج کشوربرقرار باشد آینده ما در صنعت دارو که دارد به سمت بیوتک و سیستم های دارورسانی نوین حرکت می کند خوب خواهد بود.
از لحاظ تکنیک، توان و مدیریت وضعیت ما رضایت بخش است اما تولید گروهی از داروها برای جمعیت کم اقتصادی نیست و اگر قرار باشد این گروه از داروها را فقط برای ۷۰ میلیون جمعیت کشورمان تولید کنیم به صرفه تر اســت که وارد کنیم.
چنانچه شرایط برای مشــارکت، ارتباطات کاری، مالی و پیمان های منطقه ای و صادرات تسهیل شود آینده خوبی درا نتظار این صنعت کشور خواهد بود.

دانشنامه پزشکی - مهستی خیری - دکتر علی مولوی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*