Search
گیاه دیگیتالیس

دیگوکسین٬ ترکیب سحرآمیز برای بیماران قلبی

گیاه دیجیتالیس

» معجزه درمان يک کولی «

در طول تاريخ، انسان ها از يك بيماری عجيب رنج می بردند كه باعث می شد بدنشان ورم كرده و به اشكال عجيب و غريبی درآيد. گاهی هم باعث فشرده شدن ريه های مريض می شد و به آرامی مرگی دشوار را برای آنها رقم می زد.
در حالی كه بيماری پيشرفت می كرد، آب به تمامی فضاهای در دسترس بدن گسترش م یيافت و كم كم بيمار درست مانند يك بادكنك، باد می‌كرد. گاهی اوقات تجمع چند ليتر مايع در دست و پا باعث تورم و سنگين شدن بيش از حد اندام بيمار می شد؛ به طوری كه توانايی حركت كردن را از او می گرفت.
گاهی وقت ها نيز اين مايع وارد حفره شكم شده و آن را فوق العاده حجيم می كرد. در برخی بيماران، ريه نيز سراسر از آب پر می شد و در نتيجه تنفس را برای بيمار غيرممكن می ساخت؛ مگر اينكه بيمار نگون بخت، تمام روز را روی صندلی بنشيند تا قسمتی از اين آب به قسمت های پايين تر بدنش برود.

اين بيماری، كه شرح آن در تاريخ بسيار گفته شده، «هيدروپس» يا خيز ناميده می شود و پس از بيماری های سل و ساير بيماری های عفونی، يكی از علل اصلی مرگ در دوران گذشته بوده است. سال های سال انسان ها از اين علائم در عذاب بودند و اگر به خاطر يك گياه معجزه آسا نبود، ممكن بود امروز ما نيز همان علائم را در بسياری از بيماری ها و نارسايی های قلبی داشته باشيم.

گل انگشت دانه؛ كشنده شفابخش!

گياه «ديجيتاليس» يا گل انگشت دانه، گياهی است زيبا، دوساله يا چند ساله و دارای ساقه ای راست به ارتفاع يك متر و حتی بيشتر كه اغلب در نواحی كوهستانی می رويد. ساقه گل انگشت دانه بدون كرك و فقط ناحيه مجاور رأس آن پوشيده از كركهای پنبه ای است.
علاوه بر اين برگ های بيضوی كشيده، نوك تيز و به رنگ سبز تيره دارد. اين گياه حاوي گليكوزيدهاي ساپونيني چمي است و مهم ترين آنها «ديژيتوكسين» و «ديگوكسين» ناميده می شود كه به دليل وجود همين تركيبات، هم می تواند مورد استفاده درمانی قرار گيرد و هم بسيار سمی و كشنده باشد.

اين تركيب هاي (ديگوكسين) نمونه ای از يك داروی محرك قلبی است. به عبارت ديگر تركيبی است كه توانايی قدرتمند ساختن انقباض در عضله قلبی را دارد و از زمان كشف آن در سال ۱۷۷۵ در درمان بيماری های قلبی مورد استفاده قرار می گرفته و هنوز هم كاربرد گسترده ای دارد. كشف ديگوكسين توسط يك دكتر اسكاتلندی به نام «ويليام ويدرينگ» و طی يك داستان جالب تاریخی صورت گرفته است.

گیاه دیگیتالیس

در سال ۱۷۷۵ یک بيمار با مشكلات شديد قلبی به دكتر ويدرينگ مراجعه كرد و ويدرينگ به رغم تمام كوشش هايش نتوانست هيچ درمان موثری روی او انجام دهد و به مرور اميدش را برای درمان بيمار از دست داد؛ اما فرد بيمار مأيوس نشد و سراغ يكی از كولی های محلی كه از داروهای گياهی استفاده می‌كرد، رفت و بعد از استفاده از يك داروی سحر آسا وضعيتش بسيار بهتر شد.
وقتی ويدرينگ در مورد اين درمان سحرآسا شنيد، بسيار هيجان زده شد و برای پيدا كردن كولی همه جا را گشت تا در نهايت او را پيدا كرده و بعد از تلاش های بسيار كولی را راضی كرد تا اين فرمول اسرارآميز را به او نيز بدهد. داروی جادويی كولی همان گل انگشت دانه بود.

ويدرينگ فرمول های زيادی از اين گياه تهيه و آنها را روی ۱۶۳ نفر امتحان كرد تا در نهايت متوجه شد اگر از عصاره خشك برگ اين گياه استفاده كند به بهترين اثر درمانی آن می رسد.
وی كشفياتش را در سال ۱۸۷۵ به طور رسمی منتشر كرد و حتی امروز نيز داروهايی كه از عصاره اين گياه به دست آمده اند از جمله digoxin از مهم ترين و بهترين درمان های بيماری های قلبی محسوب می شوند؛ چراكه افزايش قدرت انقباض قلب و در عين حال كاهش سرعت ضربان قلب را به دنبال دارند، اما از آنجا كه بازه درمانی اين دارو كم است و می تواند باعث بروز عوارض جانبی بسيار خطرناك و مرگباری شود، امروزه ديگر عصاره گياه مورد استفاده قرار نگرفته و مواد موثره آن با روش های بسيار دقيق شيميايی خالص سازی و جداسازی می شوند تا پزشكان بتوانند با تنظيم دقيق دوز دارو، عوارض جانبی آن را به كمترين ميزان ممكن برسانند.

درمان به وسيله دیگوكسين

ديگوكسين دارای اثرات اينوتروپيك مثبت، نوروهورمونی و الكتروليتی در سلول است و براساس اين اثرات برای درمان دوا ختلال مهم بالینی یعنی نارسایی قلبی CHF (به علت اختلال سيستوليك) و آريتمی های فوق بطنی (supraventricular tachyarrhythmias) به طور وسيعی مورد استفاده قرار می گيرد. از سوی ديگر اثرات ضدسمپاتيكی ديگوكسين هم قابل توجه است.
در گذشته از دو داروی ديگوكسين و ديجيتوكسين استفاده می شد كه امروز تنها داروی ديگوكسين در دسترس است. اين دارو برای ايجاد يك اثر درمانی مناسب نياز به طور وسيعی مورد استفاده قرار می گيرد. از سوی ديگر اثرات ضدسمپاتيكی ديگوكسين هم قابل توجه است. در گذشته از دو داروی ديگوكسين و ديجيتوكسين استفاده می شد كه امروز تنها داروی ديگوكسين در دسترس است. اين دارو برای ايجاد يك اثر درمانی مناسب نياز به يك دوز اوليه (Loading Dose) دارد كه به صورت وريدی يا خوراكی به بيمار داده می شود و يك دوز نگهدارنده (Maintenance Dose) نيز برای حفظ اين تاثيرات نياز است. البته نحوه استفاده از اين دارو در درمان نارسايی قلبی و آريتمی متفاوت است و بسته به نظر پزشك معالج دارد.

گیاه دیگیتالیس

نحوه اثر دارو

يك دپلاريزاسيون نرمال در سلول های عضلانی قلبی با باز شدن كانال های سريع سديم همراه است كه باعث ورود سديم به داخل سلول و افزايش بار مثبت داخل سلول و مثبت تر شدن پتانسيل سلول می شود.
اين تغييرات يونی باعث تغيير شكل فضايی برخی از پروتئين ها در سلول می شود؛ از جمله كانال وابسته به ولتاژ كلسيم كه تغيير شكل فضايی آن باعث باز شدن و ورود كلسيم به داخل سلول می گردد و در نهايت ورود كلسيم به داخل فيبر عضلانی باعث انقباض آن می شود.
بعد از ايجاد انقباض، سديم های وارد شده به سلول توسط پمپ سديم-پتاسيم از سلول خارج می شود، كلسيم اضافی نيز توسط پمپ سديم-كلسيم آنتی پورتر از سلول خارج شده و سلول عضلانی به حالت پايه خود باز می گردد.

گليكوزيدهای قلبی از جمله ديگوكسين به صورت برگشت پذير باعث مهار پمپ سديم-پتاسيم می شوند كه خود باعث افزايش سديم داخل سلولی می گردد.
اين افزايش سديم باعث می شود كه پمپ سديم-كلسيم از كارا فتاده و سلول كلسيم داخل سلولی را خارج نكند كه در نهايت كلسيم داخل سلولی نيز افزايش می‌يابد.
اين افزايش كلسيم داخل سلولی نيروی انقباضی قوی تری در فيبرهای عضلانی قلبی ايجاد می‌كند. همچنين ديگوكسين باعث افزايش تون واگ (افزايش اثر پاراسمپاتيك) می شود كها نتقال پيام را از گره سينوسی دهليزی به گره دهليزی بطنی كاهش می دهد.

اما از طرف ديگر افزايش خيلی شديد كلسيم داخل سلولی می تواند باعث كاهش زمان ريپلاريزاسيون بعد از هر انقباض شود كه يك انقباض زودرس را ايجاد می‌كند.
انقباض زودرس به خودی خود می تواند ريسك آريتمی را در بيمار بالا ببرند، به همين جهت بازه درمانی اين دارو بسيار كم است و افزايش كمی در دوز مصرف می تواند سميت شديدی برای مريض داشته باشد.

نكته بسيار حائز اهميت در درمان اين بيماران با ديگوكسين اين است كه بايد همواره وضعيت الكتروليكی و كليوی بيمار قبل از شروع درمان و همين طور به طور مداوم هنگام درمان بررسی شود تا شاهد كمترين عوارض جانبی در آنها باشيم؛
برای مثال هايپوكالمی و كمبود منيزيم می تواند باعث ايجاد آريتمی در هنگام مصرف ديگوكسين شود و از طرف ديگر مشكلات كليوی از جمله نارسايی كليه باعث كاهش دفع دارو از بدن، افزايش سطح سرمی آن و ايجاد اثرات سمی شود.

گیاه دیگیتالیس

دیگوكسين و نارسایی قلبی

زمانی كه از ديگوكسين برای درمان نارسايی قلبی استفاده می‌شود٬ سطح خونی دیگوكسين ۷ تا ۱۰ روز بعد از شروع درمان و يا هنگام تغيير دوز دارو بايد مورد بررسی قرار گيرد.
در يك بيمار با نارسايی قلبی بهترين مقدار سرمی ديگوكسين كه بالاترين اثر دارويی و كمترين عوارض را داشته باشد 0.5 تا 0.8 ميلی ليتر است و مقدار دارويی كه می تواند اين سطح 0.125 تا 0.5 در روز است.
از رسيدن دارو به سطح بالاتر سرمی بايد به شدت پرهيز كرد زيرا می تواند عوارض سمی را در مريض ايجاد كند. زمانی كه مريض در شرايط ثابتی قرار دارد و نياز به تغيير دوز نيست بهتر است هر ۳ تا ۶ ماه مجددا سطح سرمی دارو چك شود.
استفاده از ديگوكسين در فيبريلاسيون دهليزی از بتابلوكرها و بلوک كننده های كانال كلسيم كمتر موثر است و معمولا به تنهايی و يا به عنوان خط اول درمان به كار نمی رود.

تداخلات دارویی و كاهش اثر دارو

كوينيدين، وراپاميل و آميودارون می توانند باعث افزايش سطح سرمی ديگوكسين شوند و هنگام مصرف همزمان اين دارو ها با هم بايد مقدار مصرف ديگوكسين كاهش يابد.
از طرف ديگر كلستيرامين و داروهای ضداسيد معده می تواند باعث كاهش جذب ديگوكسين شده، نياز به افزايش دوز ديگوكسين را ايجاد كنند.
همچين مصرف آنتی بيوتيك هايی مانند تتراساكلين و اريتروماسين می تواند در متابوليسم دارو اختلال ايجاد كند و سطح سرمی آن را افزايش دهد و بهتر است اين آنتی بيوتيك‌ها به طور همزمان با ديگوكسين مورد استفاده قرار نگيرند.

اختصاصی دانشنامه پزشکی -   دکتر فريد محمدی/ داروساز



One thought on “دیگوکسین٬ ترکیب سحرآمیز برای بیماران قلبی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*