Search
گیاهان دارویی

سابقه گیاهان دارویی در ایران

گیاهان دارویی

» داشت كاشت برداشت «

دانش و صنعت كشت گياهان دارويي و توليد داروهاي گياهي در ايران به سرعت در حال توسعه و تكامل است. در صورتي كه از تأثيرات منفي و بازدارنده شرايط سياسي، اجتماعي اقتصادي و مديريتي بيرون از حوزه اين صنعت و پيرامون آن كاســته شود، آينده بسيار درخشاني براي اين رشته از دانش و صنعت در كشورمان قابل پيش بيني است.

ســابقه طــب ســنتي Traditional Medicine یا طب تجربی Impericeal Medicine ايران به قدمت تمدن بشري است. ايران از زماني كه آغازش نامعلوم است جايگاه مبادله كالاها، انديشــه ها، دانش ها و علوم ميان كشورهاي مشرق و مغرب جهان بوده است.
وضعيت جغرافيايي ايران، اين امكان را به مردم كشورمان داده است كه از دستاوردهاي علمي تمدن هاي باستاني نظير چين، هند، ژاپن، عراق، آســياي صغير، يونان و مصر بهره مند شوند.
از همين روي ايرانيان توانسته اند نقش شاياني در رشد و توسعه شــاخه هاي مختلف علم، به خصــوص در قلمروي پزشكي ايفا كنند. ايرانيان در شاخه هاي علمي همچون شيمي، فيزيك، روانشناســي، جغرافيا، گياه شناسي، ابزارهاي پزشــكي، رياضيات و نيز داروسازي بسيار خلاق و مولد بوده اند؛ به همين ســبب طب سنتي در ايران بسيار غني است و نقش چشمگيري در روند طب شــرقي Oriental Medicine و همان اندازه طب جهان داشته است.
پزشكان ايراني علاوه بر آنچه درباره موضوعات مختلف پزشــكي نوشته اند – آثاري كه از گزند حوادث مصون مانده و به دست ما رسيده است – دو نوع اثر علمي رايج داشــته اند كــه عبارتنــد از كناش ها يــا مجموعه يادداشت هاي پزشكي و ديگري قراباذين ها (اقرابادين / قراباذين / اقراباذين) يا به اصطلاح «فارماكوپه».

در ميان پزشكان برجسته نوشــتن كناش و قراباذين ويژه شخصي بسيار مرسوم بوده است. به عنوان نمونه مي توان از كنــاش چنين و كنــاش رازي معروف به المنصوري، يا قراباذين كبير و قراباذين صغير رازي نام برد.
علاوه بر اين طب تجربي ايران براساس يك فلسفه علمي يا معرفت شناختي Epistemolegy خاص و جهان بيني ويژه بنياد نهاده شده بود كه از معيارهاي معيني تبعيت كرده و مقررات و قوانين حرفه اي خود را در فعاليت هاي پزشــكي و حرفه اي اجرا مي كرد.
پزشــكان نه تنها طبيب بلكه «حكيم» يا فيلسوف هم بودند و سيستم نسبتا مشخصي براي آموزش و تعليم پزشكان جديد، فعاليت هاي حرفه اي، مراقبت از بيمار و بهداشت و درمان داشتند.
طبابت و داروســازي نيز تابع مقررات بود و كســب مجوز و پروانه ضرورت داشــت؛ همچنين مقررات ويژه اي براي بيمارستان ها، جراحان، چشم پزشكان و دندانپزشكان وضع شدهب ود.

گیاهان دارویی

با آغاز قرن ۱۹ موجي از يك سيستم پزشكي جديد غربي Occidental Medicine به عبــارت ديگــر، طــب عقلانــي Rational Medicine وارد كشــور ما شد. اين سيستم جديد پزشكي ابتدا از طريق پزشكان اروپايي كه توسط دربار استخدام شده بودند و ســپس توسط پزشكان ايراني فارغ التحصيلان از كشــورهاي اروپايي به جامعه ما عرضه شد.
هنگامي كه اولين مدرسه طب ايران، به عنوان بخشي از «دارالفنون» تأسيس شد. در برنامه دروس اين مدرسه، آموزش طب جديد غربي و همين طور طب شــرقي منظور شده بود.
برخي از استادان ايراني سعي كردند دو سيستم را در هم ادغام كنند. يكي از استادان، ابوالقاسم ســلطان الحكماء مؤلف كتب متعدد پزشكي بود كه قانون ابوعلي ســينا را نيز تدريس مي كرد.
از استادان ديگر حيدرعلــي گلپايگاني معروف به حافظ الصحه بود كه «جنگ ادويه» را جمــع آوري كرد؛ جنگي كه هم حاوي داروهاي سنتي و هم داروهاي جديد غربي بود. فرد ديگري نيز واژه نامه طبی – داروسازي ايران را جمع آوري كرد. اما از زماني كه دانشكده جديد پزشكي در زمان رضاشاه تأسيس شد، طب غربي كاملا تسلط يافت و آموزش طب سنتي به كلي كنار گذاشته شد.

به زودي دو سيســتم پزشكي در كنار هم قرار گرفت. يكي پزشــكي رســمي و قانوني بود كه در دانشگاه تدريس مي شــد و در بيمارســتان ها، درمانگاه ها و داروخانه ها رايج بود؛ ديگري طب غربي بود كه مورد قبول مقامات رسمي پزشكي نبود اما ميان مردم رواج داشت و به نيازهاي آنان پاسخ مي داد.
به خصوص كه طب رسمي دولتي تنها قادر بود نيازهاي پزشكي گروه اندكي از مــردم را تأمين كند. گياهان دارويي همچنان در روســتاها و شــهرها جمع آوري مي شد و عطاران و حكيمان مجرب (ولو غيرمجــاز) آنها را تجويز مي كردند. كتب پزشكي مرجع طب سنتي نيز به عنوان منابع مطالعه و مراجعهب ه كار مي رفتند.

اوليــن مطالعــه گياه شناسانه بخشي از گياهــان ايــران در قرن ۱۷ توسط اروپاييان صورت گرفت و ســپس ايرانيان آن را ادامه دادند. اولين هرباريوم ايران در ســال ۱۹۳۱ توســط وزارت كشــاورزي به وجود آمد كه از قديمي ترين هرباريوم های ایران است .
امروز حداقل ۹ هرباريوم، در مراكــز علمي ايــران (نظير وزارت كشــاورزي، دانشكده داروسازي) در تهران و ساير استان ها وجود دارد.

نخستين مطالعه فلور ايران در سال ۱۹۴۰ را دكتر پارسا انجام داد. روانشاد دكتر احمد قهرمان، استاد دانشگاه تهران چند سالي را به كار و تدريس و انتشار فلور رنگي ايران پرداخته و مؤسســه تحقيقات جنگل ها و مراتع وزارت كشاورزي نيز «طرح فلور ايران» را آغاز كرده بود.
اولين مطالعه گياه شناســانه گياهان دارويي ايران در سال ۱۸۹۳ توسط هوپر به چاپ رسيد. دكتر پارسا و بعدها دكتر زرگري و پــس از آن مهندس حيدري، روانشــاد دكتر رضا اميدبيگي و نيز دكتر ابوالقاســم سلطاني و ســاير دانشــمندان ايران آن را ادامه دادند. كارشناسان تعداد گياهان دارويي شناخته شده ايران را بالغ بر ۵۵۰ الی ۶۰۰ نوع برآورد كرده اند.

با وجود موضع گيري هاي منفي طب جديد غربــي در برابر دســتاوردهاي عظيم طب تجربي در دو قرن گذشــته، طي دهه هاي اخير توجه خاصي به اين گنجينه دانش و تجربه بشري پديد آمده اســت.
اين بازنگري در استفاده از روش هاي علمي و شناخته شده و معتبر براي ارزيابي دستاوردهاي طب تجربي به خصوص گياهان دارويــي صورت گرفته است. سازمان جهاني بهداشت نيز نقش فعال و مهمي در اين بازنگري ايفا كرده است.

در برنامه اي كه سازمان جهاني بهداشت با هدف ارائه خدمات درماني اوليه براي تمام آحاد جامعه حداكثر تا سال ۲۰۰۰ تدريس و تنظيم كرده بود، استفاده از طب تجربي و حتي طب عاميان Folk Medicine و نیز بسيج و آموزش درمانگرهاي تجربي براي فعاليت در روستاها لحاظ شده بود.
اجراي اين برنامه به تحول اين رشته از علوم پزشكي كمك شاياني كرد. طي دو دهه گذشته تغييرات چشمگيري در مقررات پزشكي و فارماكوپه هاي كشورهاي اروپايي صورت گرفته است.
به موازات اين بازنگري در كشــورهاي پيشرفته، در ايران نيز در رژيم گذشــته توجهــات خاصي به طب سنتي و گياهان دارويي مبذول شد. بعد از سال ۱۳۵۷ نيز بررسي و مطالعات بنيادي در اين زمينه به سرعت توســعه پيدا كرد.
يكي از ويژگي هــاي اين مطالعات بنيادي، بررسي دستاوردهاي طب تجربي با معيارهاي شناخته شده و معتبر علمي است. به عبارت ديگر اگر بپذيريم كه طب تجربي ايران بسيار غني و واجد عناصر بســياري براي عرضه علمي به جهان پزشكي است، اين معرفي هنگامي موفق به جلب نظر و اعتماد كامل پزشــكي مي شــود كه مفاهيم خود را بــه زبان علمي جديد مطرح كند و اين مســتلزم آن است كه اين دستاوردها با روش هاي علمي ارزيابي و ارائه شوند.
در جهان علمي معاصرا عتبار يكن ظريه يا روش كار يا يك دارو تنها با اســتناد به نظر يك دانشمند شناخته شده به دست نمي آيد. تنها كافي نيست كه گفته شود فلان گياه واجد اين اثرات درماني اســت چرا كه «ابن سينا» چنين گفته است يا اين روش جراحي، قابل قبول است چون فلان جراح معروف بيان داشته است، زيرا هر نظريه اي تنها هنگامي قابل اعتناست كه صحت آن با معيارهاي علمي به اثبات برسد. به عبارت ديگر ما بايد با جهان پزشكي چه در ايران و چه در سطح جهاني با زبان علمي سخن بگوييم تا آنها را قانع بسازيم.

بذر گياهان دارويي از جمله مواردي است كه به صورت كاملا علمي در راستاي تقويت اين دانش و صنعت داروهاي گياهي مورد توجه قرار گرفته است. بدون شــك پيشــرفت پايدار كشت صنعتي گياهان دارويي در اولين مرحله با انتخاب «بذر» مناسب ميسر است.
اين صنعت صرفا نمي تواند با «جمع آوري گياهان دارويي» از محل رويش طبيعي آنها به حيات خود ادامه دهد. هم اكنون برخي از گياهان دارويي ايران به علت رويه نامناسب جمع آوري از محل رويش، در حال از بين رفتن هستند.
ما بايد اين مرحله «ابتدايي» را پشت سر بگذاريم. ادامه حيات اين صنعت به «كشت انبوه و صنعتي» گياهان دارويي بستگي دارد. ما همچنين نياز داريم كه مــواد موثره گياهان دارويي در شــرايط متفاوت اقليمي اندازه گيري شــوند و بر اساس اين شرايط بهترين بذرها با حداكثر مواد موثره به كار بروند.
با بهبود و اصلاح بــذر گياهان دارويي مي توان كيفيت داروهاي گياهــي را تا حد زيادي بالا برد. به عنوان مثال، بهترين دانه شــويد ايران، حداكثر 3 درصد اســانس دارد، در حالي كــه دانه هاي توليد شده در مجارستان (که در كشت صنعتي در مصر به كار مي‌رود) داراي حدود ۷ درصد اســانس است.
بنابراين از طريق اين بررسي ها مي توان به كشت برخي از گياهان دارويي وارداتي پرداخت. به عنوان مثال برگ سنا كه در فرآورده هاي دارويي به كار مي رود٬ عموما وارداتي است. (از هند و پاكستان).
گياه سنا در برخي از مناطق فارس رشد مي كند اما ميزان و مواد موثره آن بسيار پايين است. با مطالعه و بررسي علمي اصلاح بذر و شرايط اقليمي مي توان به كشت سناي مرغوب دست يافت.

دکتر جعفر میرفخرائی - دانشنامه پزشکی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*