Search

نگاهی به رشته دردشناسی در دانشگاه های علوم پزشکی

page-banner-pain-management1

» وقتی درد امانمان را می برد«

در دهه های ۶۰ و ۷۰ میلادی یك متخصص بيهوشی فراخوان بسيار بزرگی داد و از پزشكان و فيلسوفان و صاحب نظران در حوزه ادبيات و ساير رشته های مرتبط دعوت كرد تا تعريفی از درد ارائه كنند.
اين متخصص بيهوشی دريافته بود كه دانش بيهوشی به تنهايی نمی تواند تعريف كامل و دقيقی از درد ارائه كند و برای ارائه اين تعريف بايد جنبه های مختلفی مانند روانشناختی، نورولوژی، روماتولوژی، جراحی اعصاب٬ فيزيوتراپی و … را هم در نظر گرفت.
او متوجه شده بود پديده درد نياز به بررسی چند تخصص داشته و تعريف آن هم نياز به همكاری و همفكری تخصص های مختلف دارد.

حدود ۵۰ سال پيش جامعه جهانی تعريفی عمومی از درد ارائه كرد؛ تعريفی كه اگرچه به واقعيت درد نزديك است اما هنوز هم جامع و كامل نيست و به نظر می رسد فردی يا تيمی كه بتواند تعريف دقيق تری از درد بدهد، جايزه نوبل پزشكی را به دست خواهد آورد.

درد چيست؟

درد یك علامت حسی است. وقتی فرد اين علامت را احساس می‌كند می تواند به شكل های مختلف آن را بيان كرده، توضيح دهد.
دكتر مهران كوچك، فوق تخصص دردشناسی در تعريف درد می گويد: «درد تجربه حسی و هيجانی (عاطفی) ناخوشايند است كه به دنبال يك صدمه بافتی به وجود می آيد يا در قالب يك صدمه بافتی بيان می شود. هنگامی كه درد استمرار پيدا كند بيماری درد به وجود می آيد.»

درد كهنه ای كه می ماند یا حادی كه می گذرد؟

با بررسی گستره تعريف درد متوجه می شويم كه مقوله درد مورد توجه فلاسفه يونان باستان نيز بوده است اما نخستين دسته بندی و تعيين درمان انواع درد مربوط به ابن سينا می شود.
دانشمندان و پزشكان معتبر تاريخ از ابوعلی سينا تحت عنوان «پرنس پزشكان» ياد كرده و گفته اند كه ابن سينا نه تنها حدود 16 نوع درد را شناسايی كرد بلكه راهكار درمانی آنها را نيز به زيباترين شكل ممكن بيان كرد كه بعد از سال ها همچنان كاربرد دارد.

دكتر مهران كوچك در خصوص انواع درد می گويد: «به طور كلی می توان درد را به دو گروه كلی دردهای حاد و مزمن تقسيم كرد.» اين عضو هيات علمی دانشگاه علوم پزشكی شهيد بهشتی در توضيح دردهای حاد می افزايد: «دردی كه به شكل ناگهانی به وجود می آيد و برای كنترل آن بايد اقدام نسبتا فوری انجام داد از جمله دردهای حاد هستند از ميان اين دردها می توان به درد دندان، درد آپانديست و دردهای قلبی اشاره كرد.»

به گفته دكتر كوچك دردهای مزمن برخاف دردهای حاد ناگهانی نيستند بلكه دردهايی کهنه هستند که طی زمان طولانی (بيش از ۳ تا ۶ ماه) فرد را آزار می دهند. اين دردها با وجود اينكه تحت درمان هستند اما شدت و ضعف پيدا می‌كنند و به مرور زمان به بيماری درد تبديل می شوند.

البته تقسيم بندی های ديگری نيز برای درد وجود دارد؛ به طور مثال دردها برحسب محلشان به انواع متفاوتی تقسيم می شوند كه دردهای شكم، لگن، اندام های تحتانی، سرو گردن و … از جمله اين دردها هستند.
از نظر منشا درد هم می توان دردها را به دردهايی با منشا بافت عصبی يا درد های احشايی يا دردهايی با منشا استخوانی و عضلانی تقسيم كرد.

pain management

علاج واقعه قبل از وقوع

بهداشت و رعايت نكات بهداشتی از هر جنبه ای در پيشگيری از درد اهميت دارد. يكی از دردهايی كه بسياری از افراد از آن گلايه می‌كنند دردهای استخوانی و مفاصل است كه به راحتی با رعايت اصول صحيح نشستن، ايستادن ، بلند كردن اجسام و… قابل پيشگيری است.
كشش غيرعادی عضلانی و بلند كردن اجسام سنگين به صورت ناگهانی يا مزمن(حمل كوله پشتی های سنگين) افراد را در معرض به اين درد ها قرار می دهد.
همچنين انجام كارهای خانه به صورت ناهماهنگ يكی ديگر از عوامل شايع اين گونه دردها به ويژه در خانم هاست. منظور از انجام كارها به صورت ناهماهنگ اين است كه فرد در حين فعاليت به برخی از نقاط بدن خود مثل زانو، كمر و … فشار زيادی بياورد.

دكتر مهران كوچك در اين خصوص به پيشگيری از درد در ورزش ها اشاره می‌كند و می گويد: «دردهای ناشی از انجام حركات ورزشی نادرست در بزرگسالان و نونهالان شايع هستند و در اينجا نقش مربيانی آگاه و مجرب برای آموزش افراد در پيشگيری از دردهای بسيار موثر است.
برنامه ريزی ورزشی بايد توسط مربی و با توجه به ويژگی های فردی هر شخص انجام شود. اين در حالی است كه متاسفانه برخی افراد بدون هيچ آموزش و برنامه درستی اقدام به انجام حركات ورزشی می‌كنند و سلامت خود را به خطر می اندازند و دچار آسيب ستون مهره ها، جابه جايی سطح مفصلی شانه يا زانو و در نتيجه درد می شوند.» آموزش در مدارس و آموزش مردم به وسيله رسانه های ارتباط جمعی در پيشگيری از اين دردها بسيار مهم است.

درمان درد توسط متخصص درد!

هنگامی كه فرد دچار درد حاد می شود، همان طور كه متداول است بايد به متخصص خاص همان درد مراجعه كند؛ مثلا فردی كه ناگهان دندان درد می گيرد يا در چشمش احساس درد و ناراحتی م یكند به ترتيب بايد به دندانپزشك يا چشم پزشك مراجعه كند.

اما وقتی دردی مزمن است نياز به بررسی چند متخصص درد وجود خواهد داشت. به گفته دكتر يكی از تخصص های مهم در كنترل  ،مهران كوچك دردهای مزمن، روان شناسی و روانپزشكی است كه متاسفانه گاهی به آن توجه جدی نمی شود.
اين فوق تخصص دردشناسی در اين باره می گويد: «هنگامی كه درد مزمن می شود روی روان انسان تاثير می گذارد و همين امر می تواند منجر به كاهش فعاليت های اجتماعی فرد، بروز رفتارهای نامناسب در اجتماع يا خانواده شود؛ به همين دليل بايد يك روان شناس يا روانپزشك هم به تيم درمانی كمك كند ؛ به طور مثال ممكن است بيماری در نتيجه ي درد مزمن دچار اختلالات خواب شود.
اين فرد حتی اگر درد مزمنش درمان شود باز هم اختلال خوابش به ناگاه از بين نمی رود و به کمک يك متخصص خواب نياز خواهد بود.»

درمان درد گران تمام می شود

درد، پديده ای زيستی ، روانی و اجتماعی است و در صورتی كه كنترل نشود و برای پيشگيری از آن اقدامی انجام نشود می تواند خسارت های اجتماعی، اقتصادی زيادی را بر جامعه متحمل كند.
يك سرماخوردگی ساده را در نظر بگيريد، ساعاتی كه فرد سركار نمی رود، هزينه های درمان و ناكارآمدی كوتاه مدت فرد بار سنگينی را بر جامعه وارد می‌كند و اين در حالی است كه در دردهای مزمن اين هزينه و خسارت به مراتب بيشتر و بلندمدت تر خواهد بود؛ بنابراين با سرمايه گذاری برای پيشگيری می توان تا حدود زيادی از صرف هزينه های گزاف بعدی پرهيز كرد.

pain_management_overview

گام به گام تا درمان

درد يكی از پرسش های متداول اين است در يك كلینیک درد چه اقداماتی برای بيمار انجام می شود؟

آرامش با استفاده از داروها

روش هاي گوناگون دارويي براي كنترل اضطراب بيماران بسيار مضطرب وجود دارد كه به روش هاي رفتاري پاسخ مناسبي نمي دهند؛ از مصرف داروهاي خوراكي تا تنفس گازهاي استنشاقي مثل نيروزاكسايد و در نهايت بيهوشي عمومي براي افرادي كه بسيار مضطرب هستند.
از بين روش هاي دارويي خوراكي استفاده از «بنروديازيسين ها» بسيار توصيه شده است. اين داروها خاصيت ضداضطراب و آرامبخش دارند. دامنه امنيتي آنها بالاست و آنتاگونيستي مشخص به نام «فلومازنيل» در مواقع اورژانس تاثير آنها را خنثي خواهد كرد.

دكتر مهران كوچك در اين باره می گويد: «نخستين گام، استفاده از درمان های ساده است؛ مانند استفاده از روش های فيزيكی مانند فيزيوتراپی، آب درمانی و دارو درمانی با الگوهای صحيح».
وی با ابراز تاسف از اينكه متاسفانه الگوی مصرف داروهای ضددرد در ايران بسيار نادرست است،می‌گوید٬ ایرانی ها سالانه ۱۳ تن استامينوفن كدئين مصرف می‌كنند؛ در حالی كه اين دارو در كشورهايی با جمعيت مشابه يا كمی بيشتر حدود ۸۰۰ كيلوگرم است.»

اين فوق تخصص دردشناسی با اشاره به اينكه برای بيماران پرونده درد تشكيل می شود می گويد: «گاهی از بيمار دعوت می شود در زمان مشخصی به كلينيك بيايد و در جلسه ای با حضور پزشكانی از تخصص های مختلف وضعيت اش مورد بررسی قرار می گيرد و همه پزشكان سعی می‌كنند بهترين برنامه درمانی را برای درمان با توافق يكديگر پيدا كنند.
اگر درد بيماری با روش ها و ابزارهای ساده كنترل نشود از روش های تشخيصی و درمانی پيشرفته تر برای بيمار بهره گرفته می شود.»

وی در ادامه تصريح می‌كند: «اين انتظار بيمار يا همراهان او كه بخواهند درد يك‌شبه و خيلی سريع با يك نسخه درمانی از بين برود، انتظاری غيرممكن است چرا كه درد مزمن يك‌شبه به وجود نيامده؛ در نتيجه بايد به مرور زمان شدت درد را كاهش داد.» دكتر كوچك تاكيد می‌كند: «هدف اصلی ما كاهش درد و در نتيجه افزايش فعاليت های روزمره بيمار است.»

راه و رسم محاسبه شدت درد

درد پديده ای شخصی و حسی است؛ بنابراين به گفته دكتر كوچك درد قابل اندازه گيری نيست و نمی توان آن را مانند قند يا فشارخون محاسبه كرد و درمانی متناسب برگزيد.
با اين حال دردها را براساس شدت آنها از صفر تا  10 تقسيم بندی می‌كنند كه عدد صفر به معنای نبود درد و عدد 10 هم بدترين ميزان دردی است كه، می توان تصور كرد.
بر همين اساس دكتر كوچك عضو هيات علمی دانشگاه علوم پزشكی شهيد بهشتی می گويد: «در صورتی كه فردی با دردی مراجعه كند كه با توجه به تقسيم بندی پزشكی درحدود ۷-۸ تخمين زده شود ما هدفمان اين خواهد بود كه درد بيمار را به مرور زمان به كمتر از ۴ کاهش دهيم چرا كه درد حدود ۸-۷ فعاليت جسمی فرد را كاهش می دهد و تاثيرات نامطلوبی روی روان برجا  می گذارد؛
در حالی كه اگر شدت درد به كمتر از ۴ كاهش پيدا كند درد قابل تحمل شده و فرد از نظر روانی و جسمی به ثبات خواهد رسيد.»

banner-pain

تغيير رفتار درد

يكی از نكاتی كه فوق تخصص های دردشناس به آن توجه دارند تغيير رفتار درد در كنار كاهش شدت درد است. به گفته دكتر كوچك منظور از رفتار درد همان سير درد يعنی كم و زياد شدن، خاموش و روشن شدن و انتشار درد به ساير نقطه هاست.
اين فوق تخصص دردشناسی يادآور می شود: «نه تنها با استفاده از ابزارها و روش های خاص سعی در اصطلاح رفتار درد بیمار می شود بلكه تلاش می‌كنيم وضعيت روانی و رفتاری بيمار را هم در مورد اين مقوله اصلاح كنيم؛ به طور مثال بيماری كه كمردرد يا پادرد دارد، هنگام نشست و برخاست از اصطاحاتی مانند آخ مادر، يا علی و … استفاده می‌كند.
اصطاحاتی كه در فرهنگ های مختلف متفاوت است. اين اصطاحات در بسياری از موارد حتی بعد از بين رفتن درد باز هم به صورت عادت تكرار می شوند و ما به عنوان فوق تخصص درد تاش می‌كنيم اين رفتارها را هم تغيير دهيم.»

دردشناسی رشته ای نوپا

از حدود ۸ سال پيش رشته فوق تخصصی دردشناسی در دانشگاه های علوم پزشكی كشور راه اندازی شده و تحت عنوان فلوشيپ درد در حال گسترش است.
فارغ التحصيان اين رشته در كليني كهای درد فعاليت می‌كنند، كلينيك هايی كه بيماران دارای دردهای مزمن مراجعان اصلی آنها هستند.
اين مراجعه كننده ها اغلب از طريق ارجاع ساير تخصص ها به اين كلينيك ها می آيند؛ به طور مثال بيماری كه از آسيب مهره های گردن يا كمر رنج می برد و دو بار هم تحت عمل جراحی قرار گرفته اما همچنان درد او را آزار می دهد، به توصيه پزشكش به اين كلينيك ها مراجعه می‌كند تا پزشكان دردشناس راهی برای تسكين درد مزمنش پيدا كنند.
دكتر مهران كوچك تاكيد می‌كند: «افرادی كه برای درمان علت بيماريشان اقدامات درمانی مناسب انجام نشده نبايد خودسرانه به كلينیک درد مراجعه كنند؛
به طور مثال پزشك به فردی كه درد دارد گفته برای درمان آسيب مهره ای حتما بايد جراحی شود؛ در صورتی كه بيمار بدون جراحی و هماهنگی با پزشك به مراكز درد مراجعه كند نه تنها مشكلش حل نخواهد شد بلكه گاهی ممكن است خطرناك هم باشد چرا كه اقدامات كنترل درد ممكن است باعث از بين رفتن علائم بيماری فرد شود و همين امر زمينه آسيب های بيشتر به محل آسيب ديده را فراهم می‌كند.»

اختصاصی / شهرزاد عبديه - دانشنامه پزشکی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*